Merkez Bankası Dijital Parası (CBDC) Modelleri

Bir önceki makalemizde CBDC’lerin kriptoparalar açısından avantaj ve dezavantajlarını açıklamaya çalışmıştık. CBDC serisinin üçüncü makalesi olan “CBDC modelleri”, kripto paralar, bankacılık ve fintech başta olmak üzere diğer sektörler açısından CBDC’lerin ne gibi avantaj ve dezavantajlar sunduğunun anlaşılması noktasında önemli veriler sunuyor. CBDC modelleri ile ilgili açıklamalara geçmeden önce Bech ve Garrat’in 2017 yılında Venn diyagramında görselleştirdiği “Para Çiçeği: Paranın Sınıflandırması” isimli çalışmalarında CBDC’lerin yerini görmek CBDC konseptini anlamamızı kolaylaştıracaktır. Paranın Sınıflandırılması, Bech & Garrat Yukarıdaki sınıflandırmada koyu gri ile gösterilen bölgeler CBDC’lere karşılık gelmektedir. Bu görselden hareketle CBDC’ler Merkez Bankaları tarafından piyasaya sürülen, dijital, genel kullanım için hesap ya da token temelli ya da toptan token temelli para birimleridir. Alternatif Teknolojiler: DLT, Blokzincir CBDC’lerin blokzinciri tabanlı geliştirilip geliştirilmeyeceği konusu CBDC modelleri ile ilgili tartışılması gereken ilk ve en önemli konu. Bitcoin ile birlikte geniş kitlelerin tanıdığı ve sağladığı avantajlar ile birçok sektörde kullanım alanları ile dikkatleri üzerine çeken blokzinciri teknolojisi önceki makalemizde de belirttiğimiz üzere CBDC sürecinin önemli çıkış noktalarından birini oluşturuyor. CBDC teknolojisi geliştirme noktasında önemli çalışmalar yapan ve diğer ülkelere nazaran oldukça ileri bir noktada olan Çin, blokzinciri tabanlı ulusal dijital para birimi “DCEP”i (Dijital Yuan) farklı eyaletlerinde test etmeye başladı. Dağıtık Defter Teknolojisi’nin (Distributed Ledger Technology / DLT) kullanıldığı DCEP klasik anlamda bir blokzinciri teknolojisi olarak tasarlanmadı. DCEP, merkezi tasarımı yönüyle kriptopara konseptinden uzaklaşıyor. Önümüzdeki günlerde 10 milyon Yuan değerinde DCEP, Shenzen bölgesinde bulunan vatandaşlara dağıtılacak. CBDC Modelleri, The Block Research Report Türkiye de strateji belgesinde açıkça ifade ettiği üzere blokzinciri tabanlı CBDC geliştiren ülkelerden biridir. Bununla birlikte son günlerde ‘Dijital Euro’ projesi çerçevesinde CBDC’ler ile ilgili arka arkaya raporlar yayımlanan Avrupa’da ve ‘Dijital Dolar’ tartışmalarının sürdüğü Amerika’da henüz CBDC’ler ile ilgili somut bir adım atılmadı. Dolayısıyla Dijital Euro bağlamında Avrupa ülkelerinde ve Amerika’da CBDC’lerin hangi teknoloji ile geliştirileceği net olmamakla birlikte DLT, blokzinciri teknolojileri şüphesiz en güçlü aday. Blokzinciri tabanlı geliştirildiği takdirde CBDC’lerin ne kadar merkeziyetsiz tasarlanacağı, temel hak ve özgürlüklerden olan özel hayatın gizliliği bağlamında kullanıcılar için ne ölçüde gizlilik sağlanacağı, sınırlı arz stratejisinin mi, esnek arz stratejisinin mi benimseneceği, mevcut bir blokzinciri, DLT teknolojisinin mi kullanılacağı yoksa yeni bir blokzincir üzerinde mi inşa edileceği, dağıtımının nasıl olacağı gibi konular CBDC mimarisi / modelleri ile ilgili önemli konular. Hesap Temelli, Token Temelli CBDC’ler Deutsche Bank Varlık Yönetimi tarafından Eylül 2020’de yayımlanan “CBDC: Money Reinvented” isimli raporda CBDC’lerin amacına ve özelliklerine göre temelde üçe ayrıldığı ifade edilmiştir; Genel Kullanım (Hesap Temelli): Bireylerin hesapları merkez bankasında tutulur. Merkezi bir kayıt defteri tarafından işlem doğrulandıktan sonra işlemler doğrudan merkez bankası aracılığıyla yapılır. Genel Kullanım (Token Temelli): Merkez Bankası genel kullanım için bir dijital tok…