Tarafsız Futbolun Yapaylığı VAR

FIFA’nın kayıtlarına göre futbol oyununun ilk örnekleri 2.YY’da Han İmparatorluğu’nun (şu anki Çin, Kore, Japonya ve Vietnam) askeri çalışmalarında ortaya çıktı. Çinlilerin ‘Cuju’ dedikleri bu oyunun çok da değişmemiş hali 1930 yılında ilk defa uluslararası bir turnuvada ulusal takımları bir araya getirdi. Uruguay’da gerçekleşen ilk FIFA Dünya Kupası’na 13 takım katıldı ve kazanan finalde Arjantin’i yenen Uruguay oldu. 1930’dan bu yana durmaksızın büyüyen ve günümüzde toplam 4 milyar aktif takipçi ile en çok izlenen spor olan futbol aynı zamanda en çok kavganın ve anlaşmazlığın yaşandığı spor olarak biliniyor. Güney Amerika’da gerçekleşen 2010 (Waka Waka) FIFA Dünya Kupası’nda Almanya-İngiltere maçında İngiliz futbolcu Frank Lampard’ın şutunda top çizgiyi geçmesine rağmen gol sayılmaması sonucunda FIFA yapay zekanın iyi örneklerinin oyuna katılmasının futbolu daha az sürtüşmeli bir spor haline getireceğine kanaat kıldı. İlk olarak topun kale çizgisini geçip geçmediğini sensörlü çiplerle kanıtlayan ‘gol çizgisi teknolojisi’ hayata geçirildi ve 2013 yılından itibaren bazı FIFA organizasyonlarında ve İngiltere Premier Lig’de kullanılmaya başlandı. Daha sonra “Video Assistant Referee” veya Türkçesi ile Video Hakem Uygulaması (VAR) 16 Mart 2018’de FIFA tarafından ‘Oyunun Kuralları’na eklendikten sonra ilk defa 1 Eylül 2016’da gerçekleştirilen İtalya-Fransa Dünya Kupası maçında denendi. 2018 Rusya Dünya Kupası’nın 64 maçının hepsinde kullanılan bu yapay zekâ uygulaması, turnuvada penaltı sayısının rekor seviyelere (29) çıkmasına sebep oldu. Hatta, Fransa ile Hırvatistan arasında oynanan final maçında tartışmalı bir penaltı pozisyonunda VAR devreye girdi ve hakem kararını değiştirerek Fransa’ya maçı almasını sağlayan penaltıyı verdi. İlk defa 4 ay önce kullanılmaya başlandığı Süper Lig’de ise bir çok pozisyonda karar değişikliğine gidilmesine sebep oldu. 2018-2019 sezonunun ilk 8 haftasındaki maçlarda VAR sayesinde 29 kararda değişikliğe gidildi. Hakemlerin VAR kullanması sonucunda, 11 kere gol iptal edildi, 8 kez kırmızı kart gösterildi ve 4 penaltı kararından vazgeçildi. Peki, nedir bu bozguncu yenilik VAR? Yapay zekanın tarafsızlığı hakkında ne göstermektedir? VAR; ofsayt, penaltı, kırımızı kart ve gol gibi oyunun gidişatını değiştirecek ve tartışmaya açık durumlarda kullanılmak üzere tasarlanmış, hakeme değerlendirme yapmasında yardımcı olan ve nihai karar verme yetisine sahip olmayan bir yapay zeka uygulaması. Maç esnasında VAR Hakem Heyeti’nden gelen uyarılara göre maçın hakemi havada bir dikdörtgen çizdikten sonra saha kenarındaki ekrandan pozisyonu farklı açılardan izleyebiliyor. Her hâlükârda, maçın hakemi nihai kararı veriyor ve VAR Hakem Heyeti sonuca müdahale edemiyor. Merkez Hakem Kurulu Başkanı Yusuf Namoğlu’nun açıklamalarına göre VAR Sistemi Riva’da bulunuyor ve aynı anda dokuz maçı takip ediyor. Üç boyutlu modelleme, 33 kamera, 8 süper yavaş kamera, 3 ultra yavaş kamera, iki ultra yüksek çözünürlük kamera ve iki akıllı kameranın topladığı veriyi hızlı bir şekilde işleyen VAR uygulaması maçın temposunu düşürdüğü, konsantrasyonu azalttığı, seyircinin dinamizmini kırabileceği için oldukça eleştiriliyor. İçinde son derece duygusallık ve mental mücadele de bulunduran futbolun daha ‘steril’ hale gelmesinin oyunun ruhunu ortadan kalkmasına sebep olacağı söyleniyor. Futbolda diğer bütün sporlardan daha fazla yoğun oyuncu itirazı ve hakem tereddüttü oluyor. Bunun nedeni futbol sahasının büyüklüğü, oyuncu sayısının fazlalığı ve o…